Voorbij medicatie: hypnotherapie als antwoord op Prikkelbare Darm Syndroom
‘Deze pijn is niet te doen, er moet iets ernstig aan de hand zijn’, ‘Dat etentje zeg ik wel af, ik zie het niet zitten’, ‘Wat zullen ze niet van mij denken als ik nog voor de lunchpauze 4 keer naar de WC ga?’, ‘Ik vertrouw mijn darmen niet, ik vertrouw mijn lichaam niet…’, ‘Als het nog langer zo doorgaat dan hoeft het van mij niet meer…’.
Dit zijn de gedachten die dagelijks door het hoofd van iemand met Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) ‘flitsen’. Een stoornis waar de communicatie tussen hersenen en darm niet altijd even duidelijk is en je met recht kan spreken over miscommunicatie.
PDS is een van de meest voorkomende gastro-intestinale stoornissen wereldwijd, met een significante impact op de levenskwaliteit van de mensen die het treft. Psychologische therapie, in het bijzonder darm gerichte hypnotherapie, heeft zich in afgelopen tien jaar als een zeer effectieve behandeloptie voor PDS ontwikkeld. Wij vertellen u er graag meer over.
Het probleem omschreven – PDS
De conversatie tussen onze buik en het brein is meestal eenrichtingsverkeer, met de buik als de spraakzame verteller. Het verloopt via tal van de kanalen: zenuwbanen, het hormonale netwerk, het immuunsysteem, met helpende bemoeienis van de darmmicrobiota. In de gezonde situatie werkt deze complexe samenwerking van de systemen goed, brain-gut-microbiota-as (BGM-as), met als doel het psychologisch en gastro-intestinaal evenwicht te bereiken en te behouden. Problemen ontstaan op het moment dat op de BGM-as disbalans ontstaat, dan worden normale darmsensaties als storend en onprettig ervaren. Denk aan buikpijn, misselijkheid, diarree, obstipatie en opgeblazen gevoel, ook wel bloating genoemd. Bronnen van deze verstoring kunnen divers zijn, waardoor de behandeling van de PDS-klachten ook heel verschillend kan zijn.
PDS wordt door de arts gediagnosticeerd wanneer een patiënt herhaaldelijk last heeft van buikpijn die is gerelateerd aan veranderingen in het ontlastingspatroon, zowel qua vorm als frequentie, voor een periode van ten minste zes maanden, met dagelijkse symptomen in de laatste drie maanden (conform de ROME IV-criteria en richtlijnen van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG)). Zeer opvallend bevat deze beschrijving slechts de somatische symptomen, terwijl achter deze klachten een heel spectrum van zowel somatische als psychologische problemen schuilt. Een substantieel deel van de patiënten kampt vaak jarenlang met angst, paniek, depressieve klachten, sociale beperkingen en stress, wat een sterk negatieve impact heeft op hun levenskwaliteit.
Onder andere door het gebrek aan objectieve meetmethoden werden PDS en vergelijkbare klachten in de medische wereld lange tijd aangeduid als ‘functionele klachten’. Recentelijk heeft de Rome Foundation voorgesteld om deze aandoeningen te herdefiniëren als ‘Disorders in Gut-Brain Interaction’ (DGBI), ofwel in het Nederlands ‘aandoeningen van de hersen-darm-interactie’. Een term die de complexe wisselwerking tussen centrale neurologische processen en het gastro-intestinale systeem beschrijft. Deze benaming wijst op een paradigmaverschuiving, waarbij wordt erkend dat de symptomen van veel patiënten niet puur ‘functioneel’ zijn, zonder fysieke basis, maar voortkomen uit verstoringen in de communicatie op de BGM-as.
De uitdaging bij het onderzoeken van de hersen-darmverbindingen is dat huidige beeldvormende technieken zoals CT en MRI voornamelijk anatomische afwijkingen kunnen visualiseren, terwijl de subtiele interacties en neuro-chemische processen die DGBI’s ondersteunen, grotendeels onzichtbaar blijven.
Voor wie zich verder wil verdiepen in dit onderwerp, biedt de website van de Rome Foundation[1] uitgebreide informatie. Het blijkt dat veel raadsels rond andere gastro-intestinale aandoeningen duidelijker worden wanneer deze door de lens van DGBI worden bekeken. Dit geldt bijvoorbeeld voor klachten van PDS bij patiënten met inflammatoire darmziekten (IBD), zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Een derde van de mensen met IBD waarbij geen sprake meer is van ontsteking (aangeduid als remissie) blijft chronische buikklachten houden, die passen bij PDS. Hierbij is naar alle waarschijnlijkheid ook sprake van een verstoring op de hersen-darm-as, waardoor patiënten die in remissie zijn toch deze buikklachten blijven ervaren.
Het belang van een vroege ‘positieve’ PDS-diagnose
In november 2022 is de langverwachte herziening van de NHG-richtlijnen voor PDS gepubliceerd. Voor het eerst wordt de nadruk gelegd op het cruciale belang van een vroege en positieve diagnose van PDS, al tijdens het eerste consult. Deze benadering richt zich op het creëren van duidelijkheid en het bieden van perspectief op behandeling in plaats van het uitsluiten van de potentiële organische afwijkingen, die meestal afwezig zijn. Het kan een uitdaging zijn voor patiënten om de diagnose te accepteren, vooral wanneer de boodschap inhoudt dat ‘de gestoorde communicatie tussen uw hersenen en darmen de oorzaak is van uw buikpijn’. Dit is een ongebruikelijk perspectief voor zowel de patiënt als de arts. Artsen, die van nature graag handelen naar objectiveerbare bevindingen en gerichte oplossingen bieden, kunnen zich buiten hun comfort zone voelen bij het adresseren van deze complexe ‘chaos’ tussen brein en darm zonder tastbaar bewijs (via een scan of endoscopie). Misschien kan deze benadering effectiever worden uitgevoerd in de spreekkamer van een PDS-hypnotherapeut. Deze kan uw patiënt uitleg geven over de aard van de pijnklachten, de wisselwerking met stress en de helende invloed van hypnotherapie op de symptomen van PDS.
De ontwikkeling van hypnotherapie voor PDS
Darmgerichte hypnotherapie gebruikt hypnose, de toestand van naar binnen gerichte concentratie, waarbij de prikkels van buiten minder binnenkomen. Tijdens de therapie wordt deze staat verdiept en wordt de cliënt geleerd hoe aangename lichamelijke en geestelijke ontspanning kan worden bereikt. De PDS-therapeut biedt de cliënt metaforen en suggesties aan waarmee beelden kunnen worden opgeroepen die helpen symptomen van PDS te beïnvloeden. Door het gebruik van de metafoor kunnen de hersenen de verandering activeren, zelfs zonder dat de cliënt precies weet hoe dat gebeurt. De cliënt leert controle te houden over de symptomen, wat zorgt voor verminderen van de pijngevoeligheid van de darmen, verlaging van het stressniveau en verhoging van het algehele gevoel van welzijn en kwaliteit van het leven.
De grondslag voor de toepassing van darm-gerichte hypnotherapie als behandelmethode voor PDS werd in 1984 gelegd door professor Peter Whorwell en zijn team aan de Universiteit van Manchester. Hun onderzoek toonde aan dat deze vorm van hypnotherapie een significante afname van PDS-gerelateerde klachten teweegbracht. Deze bevindingen waren baanbrekend en vestigden de aandacht van de clinici op het potentieel van hypnotherapie binnen de gastro-enterologie.
In de jaren die volgden, heeft het onderzoek naar hypnotherapie zich verder verdiept en verbreed. Belangrijke bijdragen kwamen van professor Olafur Palsson van de Universiteit van North Carolina in de Verenigde Staten, dr. Arine Vlieger en professor dr. Mark Benninga van het Amsterdam UMC. Middels zowel basaal en translationeel onderzoek als gerandomiseerde klinische trials hebben zij de korte- en langetermijneffecten van hypnotherapie op PDS aangetoond, zowel bij volwassenen als bij kinderen. Hun bevindingen bevestigden de langdurige effectiviteit van de behandeling: de symptomen van PDS keerden binnen een tijdsbestek van zeven jaar na de behandeling zelden terug.
Deze pioniers in hypnotherapie hebben de weg geëffend voor een nieuwe benadering in de behandeling van PDS, waarbij ze de veelzijdigheid en kracht van deze methode hebben bewezen. Hun werk ondersteunt de voortdurende integratie van hypnotherapie in het behandelspectrum voor PDS, en illustreert het belang van innovatief onderzoek voor de verbetering van patiëntenzorg.
(De lijst met de wetenschappelijke studies is veel langer, mocht u hierin geïnteresseerd zijn kunt u website van de Samenwerkende PDS-therapeuten [2] bezoeken.)
De toepassing van hypnotherapie in de behandeling van PDS
Hoe vertalen we wetenschappelijke inzichten naar de praktijk van hypnotherapie bij PDS?
De therapeutische reis begint met een intakegesprek, mogelijk voorafgegaan door een vrijblijvende kennismaking. Tijdens deze intake worden zowel fysieke als psychische klachten van de cliënt besproken. Een verwijzing van de arts, met de diagnose PDS, is nodig om andere aandoeningen uit te sluiten. Vervolgens wordt een persoonlijk behandelplan opgesteld, afgestemd op de unieke situatie en doelen van de cliënt.
De behandeling combineert darmgerichte hypnotherapie met cognitieve gedragstherapie (CGT) en een flinke dosis psychoeducatie. Door toepassing van CGT helpt de therapeut de negatieve gedachtepatronen en overtuigingen om te buigen, zodat de cliënt gezonde coping-mechanismen ontwikkelt en beter kan focussen op wat echt belangrijk en waardevol is. Psychoeducatie vergroot het inzicht over de wisselwerking tussen geest en lichaam en hoe deze beïnvloed kan worden. Darmgerichte hypnotherapie vormt de basis van het therapeutisch proces. Tijdens iedere afspraak wordt een hypnosesessie gehouden, de opname daarvan wordt aan de cliënt meegegeven om dagelijks thuis te beluisteren. Herhaling versterkt het effect van de suggesties en bevordert het veranderen van de neurale verbindingen. Het is inmiddels bewezen dat hypnose het autonome zenuwstelsel (AZS) moduleert, door de balans tussen het sympathisch en parasympatisch stelsel te herstellen via stimulatie van de nervus vagus.
Dit leidt tot een verandering in diverse systemen, gezien de rol van de nervus vagus in de hersen-darm interactie en zijn coördinerende rol bij motorische, inflammatoire en gastro-intestinale functies.
Het belangrijkste doel van de behandeling is vermindering van PDS-klachten. In de dagelijkse praktijk blijkt echter dat cliënt vaak met meerdere problemen kampt. Daar wordt in de behandeling ruimte voor gemaakt. De PDS-hypnotherapeut is immers een volledig geschoolde psychosociaal therapeut, waardoor ook problemen, die buiten de scoop van PDS vallen, geadresseerd worden. De behandeling varieert van drie tot vier maanden. Onderzoeken en de praktijk wijzen uit dat onze darmen gemiddeld drie maanden nodig hebben om nieuw gedrag en gevoel aan te leren, maar dat het ook afhankelijk is van de ernst van de klachten en eventuele andere problematiek die behandeld wordt. Hypnotherapie kan parallel toegepast worden aan farmacotherapie en aanpassingen in voeding, waardoor klachten vaak nog sneller verminderen.
De therapeut evalueert de klachten zowel aan het begin als aan het eind van de behandeling, onderhoudt contact met de verwijzend arts en stuurt een eindverslag na afloop van het behandelingstraject. Wat blijkt vanuit de dagelijkse praktijk, en wat ook door wetenschappelijke studies wordt bevestigd, is dat de afname van de klachten en de verbetering van de levenskwaliteit ook na het beëindigen van de behandeling doorzet. Cliënten hebben bovendien de mogelijkheid om door te gaan met zelfhypnose-oefeningen, wat de bereikte resultaten versterkt en het vertrouwen in het eigen lichaam verstevigt.
Aan welke patiënten kunt u de behandeling met de darm-gerichte hypnotherapie adviseren? Aan iedere patiënt die open staat voor deze vorm van behandeling. Maar in het bijzonder aan diegene bij wie, stress, angst, psychische klachten en/of trauma een rol spelen bij het ontstaan en ervaren van de klachten. Een substantieel deel van de patiënten met PDS hebben in hun verleden te maken gehad met een stressvolle kindertijd en jeugd, met mogelijk mishandeling, verwaarlozing, trauma of psychisch of fysiek lijden. Deze factoren hebben ongekend grote invloed op de ontwikkeling en het functioneren van het zenuwstelsel. Deze patiënten kunnen op latere leeftijd last krijgen van diverse fysieke en psychische klachten, en dit betreft vaak PDS-klachten. Voor deze groep patiënten is hypnotherapie zeker een goede behandelingsoptie.
In Nederland wordt hypnotherapie al sinds 2003 ingezet voor de behandeling van PDS. Een netwerk van post-hbo opgeleide, zelfstandige hypnotherapeuten/psychosociale therapeuten, verenigd als de Samenwerkende PDS-therapeuten, biedt deze gespecialiseerde zorg. Patiënten en behandelaren die op zoek zijn naar een therapeut in de buurt kunnen informatie vinden op de website van de Samenwerkende PDS-therapeuten[3].
Heeft u als verwijzer vragen over wat de PDS-hypnotherapeut doet dan kunt u contact met ons opnemen via het emailadres: pr@pds-therapeuten.nl. Patiënten brochures kunt u aanvragen via: https://pds-therapeuten.nl/patienten-brochures-aanvragen/
Dorota Kooij, PDS-therapeut en voorzitter Vereniging De Samenwerkende PDS-therapeuten
Elja van den Berg, medisch hypnotherapeut
Een tip voor de MDL arts
Hoe kunt u uw patiënt de werking van hypnotherapie uitleggen?
De hersenen en darmen zijn sterk met elkaar verbonden via een complex netwerk. Deze tweerichtingscommunicatie kan ontregeld raken als gevolg van verschillende factoren, zoals een infectie of chronische stress. Daardoor kunnen de hersenen sensaties vanuit de darmen te sterk waarnemen of sturen de hersenen ‘overdreven’ signalen terug naar het spijsverteringssysteem, waardoor vervelende symptomen ontstaan. Mensen met PDS zijn gevoeliger voor sensaties in hun maagdarmkanaal. De hersenen kunnen invloed uitoefenen op hoe die sensaties worden ervaren – ofwel door ze te versterken of door ze weg te filteren, zoals het volume op een stereo-installatie. Darmgerichte hypnotherapie werkt omdat het de hersenen leert deze ongemakkelijke sensaties eruit te filteren.
Deze behandeling kan iemand ook helpen om beter om te gaan met symptomen, we weten dat deze erg stressvol en onvoorspelbaar kunnen zijn. De PDS-therapeut zal de cliënt technieken leren die ervoor zorgen dat iemand de symptomen los kan laten. De cliënt zal ook leren hoe hij of zij weer aan sociale activiteiten deel kan gaan nemen, zodat een betere kwaliteit van leven gaat worden ervaren.
[1] https://www.theromefoundation.org
[2] https://www.pds-therapeuten.nl/wetenschappelijk-onderzoek/
[3] https://www.pds-therapeuten.nl/therapeuten/